بسم الله الرحمن الرحیم
بانو نصرت بیگم امین؛ از داغ هفت فرزند تا فتح قلههای اجتهاد
1_مقدمه: شکوهی که از پشت پرده درخشید
تصور کنید در خانهای سنتی در اصفهانِ قدیم، زنی در میان هیاهوی کارهای خانهداری و تربیت فرزند، کتابهای ضخیم فلسفی و فقهی را ورق میزند. در دورانی که شناسنامه زنان به نام «عیالِ فلانکس» صادر میشد، او نام خود را به عنوان تنها زن مجتهد عصر در تاریخ ثبت کرد. اما نصرتبیگم امین، پیش از آنکه یک «علامه» باشد، زنی بود که طعم تلخترین رنجهای انسانی را چشید و از دل آنها نوری برای هدایت دیگران ساخت.
2_کودکی؛ دختری که با همسالانش فرق داشت
نصرتبیگم در سال ۱۲۶۵ در خانهای متولد شد که ثروت و دیانت در آن جمع بود. پدرش، حاج سید محمدعلی امینالتجار، از بازرگانان بنام بود. نکته جذاب در زندگی شخصی او این است که از همان ۴ سالگی، به جای بازیهای کودکانه، به دنبال یادگیری بود. خودش در خاطراتش میگوید: «من در میان بچهها بودم ولی دلم جای دیگری بود. وقتی معلم به خانه میآمد، من مشتاقانهتر از همه گوش میدادم.» او در زمانی که مکتبخانهها جای مناسبی برای دختران نبود با سختی فراوان و زیر نظر معلمان خصوصی در منزل، مقدمات را آموخت.
3_ازدواج و چالش توازن میان خانه و دانش
در سن ۱۵ سالگی، نصرتبیگم با پسرعموی خود، «حاج میرزا ملقب به معینالتجار» که او هم از تجار سرشناس بود، ازدواج کرد. ورود به زندگی مشترک و اداره یک عمارت بزرگ، برای هر زنی میتوانست نقطه پایان تحصیل باشد، اما برای او آغاز یک جهاد بود.
یکی از زیباترین بخشهای زندگی شخصی ایشان، حمایت همسرشان است. اگرچه در ابتدا دشواریهایی وجود داشت، اما وقتی معینالتجار نبوغ و اشتیاق همسرش را دید، تمام امکانات را فراهم کرد تا اساتید بزرگ به خانه بیایند و پشت پرده به او درس بدهند.
4_سوگ مادرانه؛ هفت گل که در خزان پرپر شدند
شاید انسانیترین و غمانگیزترین بخش زندگی بانو امین که کمتر به آن پرداخته شده، صبر او در برابر مرگ فرزندانش باشد. بانو امین صاحب هشت فرزند شد، اما از این تعداد، هفت فرزند در همان دوران کودکی به دلیل شیوع بیماریهای واگیردار آن زمان (مثل آبله و حصبه) از دنیا رفتند.
تصور کنید زنی را که هفت بار داغ فرزند میبیند، اما هر بار که از نزد مزار فرزندش بازمیگردد، کتاب برمیدارد و به نگارش تفسیر قرآن ادامه میدهد. او اجازه نداد رنجهای شخصی، او را از حرکت بازدارد. تنها یک پسر برای ایشان باقی ماند که تا پایان عمر در کنار مادر بود.
5_زیست مومنانه؛ مجتهدهای در آشپزخانه!
بانو امین هیچگاه اجازه نداد علمش، او را از وظایف خانهداری دور کند. شاگردانش نقل میکنند که او شخصاً به امور خانه رسیدگی میکرد و معتقد بود: «زن نباید به بهانه درس خواندن، سفره همسرش را سرد و خانه را بینظم رها کند.» او حتی در دوران پیری، با نهایت تواضع از مهمانانش پذیرایی میکرد.
6_پشت پردههای علمی؛ وقتی مراجع تقلید زانو زدند
یکی از وقایع جذاب زندگی ایشان، زمانی است که علمای بزرگ از قم و نجف به اصفهان میآمدند تا با این بانو مباحثه کنند. نقل شده است که بزرگانی چون آیتالله مرعشی نجفی و علامه طباطبایی (صاحب تفسیر المیزان) به دیدار ایشان میرفتند و از دانش ایشان بهرهمند میشدند. نکته خواندنی اینجاست که ایشان همواره با رعایت حجاب کامل و از پشت پرده با این بزرگان سخن میگفت تا نشان دهد علم و عفاف هیچ تضادی با هم ندارند.
7_میراث مکتوب؛ گنجینهای از قلمِ یک بانو
بانو امین با تخلص «بانوی ایرانی» آثار خود را به چاپ میرساند. او نمیخواست نامش به عنوان یک فرد مطرح شود، بلکه میخواست «زن ایرانی مسلمان» را به جهان معرفی کند. مهمترین آثار او که هنوز در حوزههای علمیه تدریس میشود، عبارتند از:
– مخزنالعرفان در تفسیر قرآن (۱۵ جلد): این اثر سترگ، شاهکار زندگی اوست. او در این کتاب تنها به ظاهر آیات نپرداخته، بلکه لایههای عرفانی و اخلاقی قرآن را با قلمی روان به نگارش درآورده است. او اولین زنی است که یک دوره کامل تفسیر قرآن را نوشته است.
– اربعین هاشمیه: کتابی فقهی و حدیثی به زبان عربی است. اهمیت این کتاب در این است که علمای بزرگ نجف پس از مطالعه این اثر، اجازه اجتهاد بانو را صادر کردند؛ چرا که قدرت استدلال او در این کتاب حیرتانگیز بود.
– روش خوشبختی: این کتاب را بانو برای تمام زنان و دختران نوشت. او در این اثر با زبانی ساده، راه و رسم زندگی درست، اخلاق خانوادگی و شیوه رسیدن به آرامش را شرح داده است.
– جامعالشتات: کتابی تخصصی که به پرسشهای فقهی و پاسخهای علمی بانو اختصاص دارد.
8_میراث اجتماعی؛ مادری که برای یک شهر مدرسه ساخت
بانو امین معتقد بود که زن برای حفظ کرامت خود باید «باسواد» باشد. او در دورانی که محیط برخی مدارس را مناسب دختران مذهبی نمیدید، آستین بالا زد و با ثروت شخصی خود و کمک همسرش، دو پایگاه مهم را در اصفهان بنا کرد:
۱. تأسیس دبیرستان دخترانه امین (سال ۱۳۴۴)
او مدارس علمی جدید را با محیطی کاملاً اسلامی تلفیق کرد تا دختران خانوادههای متدین از تحصیلات آکادمیک باز نمانند. او شخصاً بر متون درسی و مدیریت مدرسه نظارت داشت.
۲. تأسیس مکتب فاطمه (س): این مرکز در واقع اولین «حوزه علمیه خواهران» به سبک مدرن در ایران بود. ایشان در این مرکز نه تنها فقه و اصول، بلکه سبک زندگی مومنانه را به هزاران زن آموزش دادند. جالب است بدانید که این مکتب هنوز هم در اصفهان فعال است و به تربیت طلاب خواهر میپردازد.
9_روزهای پایانی و غروب آفتاب بانو
در سالهای آخر عمر، بانو امین علیرغم کهولت سن، همچنان در خانه خود پذیرای شاگردان بود. او در آخرین روزهای حیات، زمانی که از او درباره حالش میپرسیدند، تنها یک جمله میگفت: «مشتاق لقاءالله هستم.»*
سرانجام در شب دوشنبه ۲۳ خردادماه ۱۳۶۲ (برابر با اول رمضان ۱۴۰۳ قمری)، این بانوی بزرگ با قلبی آرام و در سن ۹۷ سالگی به دیدار معبود شتافت. انتشار خبر وفات او اصفهان را تکان داد و تشییع جنازهای کمنظیر توسط مردم و علما برای او برگزار شد.
10_مزار و میعادگاه عاشقان علم
پیکر مطهر بانو نصرتبیگم امین در جنوب شرقی شهر اصفهان، در قبرستان تاریخی تخت فولاد (در تکیهای که به نام خود ایشان معروف است) به خاک سپرده شد. بنای یادبودی بر مزار ایشان ساخته شده که امروزه مقصد بسیاری از محققان و زائرانی است که به دنبال تجدید میثاق با نماد «زن تراز اسلام» هستند.
منابع :
1-کتاب «بانوی ایرانی»؛ نوشته ناهید طیبی: این کتاب به طور اختصاصی به مصاحبه با خانواده و شاگردان بانو پرداخته و جزئیات مرگ فرزندان و زندگی خانوادگی ایشان را شرح داده است.
2_کتاب «یادنامه مجتهده امین»؛ به کوشش ناصر باقری بیدهندی: مجموعهای از خاطرات شفاهی نزدیکان بانو امین.
3_مقدمه کتاب «تفسیر مخزنالعرفان»: جایی که ایشان به برخی احوالات شخصی و درونی خود هنگام نگارش تفسیر اشاره کردهاند.
4_کتاب «گلشن ابرار» (جلد ۲): بخشی که به قلم جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم درباره مشاهیر زن نوشته شده است.
5_کتاب «شجره طوبی» (یادنامه بانو امین): انتشارات ناصر اصفهان (شامل جزییات تاسیس مدارس).
6_سایت رسمی تخت فولاد اصفهان: جهت استخراج جزییات دقیق محل دفن و تاریخ وفات.
